Filip z konopi, Zabłocki na mydle i nocny marek. Wszyscy używamy tych 20 powiedzeń, ale skąd się wzięły?

05.06.2017 17:00
Poniżej wyjaśniamy, skąd wzięło się 20 popularnych w języku polskim wyrażeń.
1

Skąd się wzięło tych 20 polskich powiedzeń? - Na szarym końcu

Codziennie używamy powiedzeń, które doskonale rozumiemy, choć zwykle nie zastanawiamy się nad ich pochodzeniem. Językoznawcom udało się jednak zbadać korzenie wielu z nich. Okazuje się, że mogą być one naprawdę zaskakujące...

Skąd się wzięło określenie ''Na szarym końcu''?

Podczas szlacheckich biesiad przy stole panowała ściśle ustalona hierarchia. Najdostojniejsi goście w szykownych, zwykle czerwonych strojach, zajmowali najlepsze miejsca na przedzie stołu. Barwnik do uzyskania czerwonego koloru był bardzo drogi, a więc na tak wytworne szaty stać było tylko zamożną szlachtę. Dalej, na końcu stołu, siedzieli biedniejsi szlachcice, w niezbyt imponujących żupanach, wykonanych m.in. z szarej, niefarbowanej wełny.

Jest też jednak i drugie prawdopodobne wyjaśnienie pochodzenia tego określenia - również związane z ceną barwników. ''Szarym końcem'' określano krańce stołu, przy których siedzieli najdalsi członkowie rodziny i osoby najbiedniejsze. Tym razem jednak szarość wiązała się z kolorem obrusów - im bardziej kolorowe i wytworne, tym bliżej środka stołu je kładziono, tam, gdzie siedziała głowa rodziny. A że stoły przykrywano wieloma obrusami, na same końce zostawiano te najmarniejsze pod względem jakości - czyli szare płótno.

2

Skąd się wzięło tych 20 polskich powiedzeń? - Wyrwał się jak filip z konopi

Wyrwał się jak filip z konopi

Filip to dawne określenie zająca. Słowo prawdopodobnie wywodzi się z gwary myśliwskiej. Podczas polowania psy traciły węch w intensywnie pachnących konopiach, więc nie mogły łatwo wytropić ukrywającego się w nich zająca. Dlatego przedwczesne ''wyrwanie się'', czyli ucieczka zająca z tej kryjówki nie była najlepszym pomysłem.

3

Skąd się wzięło tych 20 polskich powiedzeń? - Nie zasypiaj gruszek w popiele

Nie zasypiaj gruszek w popiele

Według profesora Mirosława Bańko, powiedzenie to nawiązuje do dawnego zwyczaju suszenia gruszek w rozgrzanym popiele. Jeśli ktoś zasnął podczas ich ''pilnowania'', z owoców pozostawał tylko węgiel. Niepoprawny jest zatem często używany zwrot "nie zasypuj gruszek w popiele''.

4

Skąd się wzięło tych 20 polskich powiedzeń? - Spalił na panewce

Spalił na panewce

Panewka to wyżłobienie w górnej części lufy dawnej broni, na którym umieszczano proch. Po jego podpaleniu ogień przenosił się do ładunku umieszczonego w lufie, co powodowało wystrzał. Zdarzało się jednak, że proch wypalił się (spalił) na panewce, a ładunek nie wystrzelił.

5

Skąd się wzięło tych 20 polskich powiedzeń? - Palma mu odbiła

Palma mu odbiła

Słowo ''palma'' określało dawniej symbole zwycięstwa, czyli np. wieniec, laur, wawrzyn (''palma pierwszeństwa''), którymi nagradzano m.in. sportowców na starożytnych igrzyskach oraz wybitnych poetów i uczonych. Czasem jednak sukces (palma) powodował, że zwycięzca zbyt mocno upajał się swoim triumfem i traktował innych pogardliwie. Niekiedy też zdobywca palmy nie był w stanie psychicznie poradzić sobie ze zwycięstwem i popadał w szaleństwo - stąd drugie znaczenie wyrażenia ''palma mu odbiła''

6

Skąd się wzięło tych 20 polskich powiedzeń? - Błękitna krew

Błękitna krew

Wygląd osób ''błękitnej krwi'' znacznie różnił się od śniadej skóry robotników i chłopów pracujących fizycznie, nierzadko w pełnym słońcu. Przesiadujący w zamkach i pałacach arystokraci mieli jasną, delikatną cerę, przez którą prześwitywały niebieskie żyły.

Według innej teorii, wyrażenie ''błękitna krew'' pochodzi od nazwy choroby, która dotykała bogatych szlachciców jedzących ze srebrnych zastaw i myjących się w srebrnych naczyniach. Nadmiar tego pierwiastka w ich organizmie powodował chorobę zwaną argyrią (srebrzycą), która nadawała skórze niebieski odcień.

7

Skąd się wzięło tych 20 polskich powiedzeń? - Nocny marek

Nocny marek

Słowo ''marek'' pochodzi od dawnej nazwy pokutującej duszy. Prawdopodobnie nawiązuje też do wyrazu ''mara'' oznaczającego nocną zmorę.

8

Skąd się wzięło tych 20 polskich powiedzeń? - Musztarda po obiedzie

Musztarda po obiedzie

Pochodzenie tego wyrażenia ma wyjaśniać anegdota. Podobno musztarda dotarła na ziemie polskie w czasie wojen napoleońskich, jednak początkowo nie wiedziano, jak należy spożywać tę przyprawę. Dlatego na wielu szlacheckich stołach musztarda pojawiała się na końcu, po daniu głównym, a biesiadnicy jedli ją łyżkami na deser. Według legendy, podczas jednego z takich przyjęć zauważył to Napoleon, który krzyknął z oburzeniem: ''Ależ to jest musztarda po obiedzie!''.

Jest jednak również inne - bardziej prawdopodobne - wyjaśnienie. Choć w anegdocie wskazuje się na niewiedzę Polaków co do tego, jak należy musztardę spożywać, raczej nie byli oni aż takimi ignorantami i znali jej zastosowanie. Musztarda była uważana za dobry i pożądany dodatek do wielu mięs. ''Musztarda po obiedzie'' powinna być zatem rozumiana jako przenośnia, kiedy po czasie dostajemy to, na czym nam wcześniej zależało - a co jest już teraz zupełnie bez sensu, jak musztarda w charakterze deseru.

9

Skąd się wzięło tych 20 polskich powiedzeń? - Udawać Greka

Udawać Greka

Prawdopodobnie Grekiem z tego wyrażenia jest jeden z najbardziej znanych starożytnych filozofów - Sokrates, który zaczepiał ludzi, zadając im pytania, a sam udawał, że nie zna na nie odpowiedzi. Sokratesowi przypisuje się też powiedzenie ''Wiem, że nic nie wiem''.

10

Skąd się wzięło tych 20 polskich powiedzeń? - Konia z rzędem

Konia z rzędem

Dawniej koń i cały jego przystrój, czyli rząd (rzęd), były bardzo kosztowne. Rząd składał się z siodła, uzdy, podogonia, a także wielu innych elementów potrzebnych do ujeżdżania zwierzęcia, często ozdobnych. Jeśli więc ktoś dostał ''konia z rzędem'', otrzymał bardzo drogi podarunek.

11

Skąd się wzięło tych 20 polskich powiedzeń? - Wyszedł na tym jak Zabłocki na mydle

Wyszedł na tym jak Zabłocki na mydle

Wyrażenie nawiązuje do historii, która przydarzyła się XIX-wiecznemu szlachcicowi Cyprianowi Zabłockiemu. Przedsiębiorczy Zabłocki chciał się szybko wzbogacić i wpadł na pomysł produkcji mydła, które stawało się wówczas coraz popularniejsze. Wytwórnię otworzył w swoim majątku koło Sochaczewa, a gotowy towar miał spławiać Wisłą, aby następnie sprzedawać go na zachodzie Europy.

Szlachcic chciał jednak zaoszczędzić oszukując pruskich celników, co nie skończyło się dla niego najlepiej. Przed granicą z Prusami zanurzył ładunek w wodzie, aby barka wydawała się pusta. Niestety skrzynie z mydłem nie były szczelne i kiedy barka ciągnęła je za sobą, ładunek rozpuścił się.

12

Skąd się wzięło tych 20 polskich powiedzeń? - Wieszać na kimś psy

Wieszać na kimś psy

Zwrot ten występuje w wielu europejskich językach i nawiązuje do średniowiecznego zwyczaju postępowania z niektórymi przestępcami skazanymi na karę śmierci. Aby ich poniżyć, czasem razem z nimi wieszano psy.

13

Skąd się wzięło tych 20 polskich powiedzeń? - Od Sasa do Lasa

Od Sasa do Lasa

Wyrażenie nawiązuje do konfliktu dotyczącego elekcji króla Polski w XVIII wieku. Szlachta podzieliła się na zwolenników dwóch kandydatów do tronu - Augusta II Mocnego (z dynastii saskiej) oraz Stanisława Leszczyńskiego. Wtedy właśnie powstało powiedzenie ''Jedni do Sasa, drudzy do Lasa''. Obaj władcy rządzili naprzemiennie: 1697-1704 August II Mocny, 1704-1709 Stanisław Leszczyński, 1709-1733 August II Mocny, 1733-1736 Stanisław Leszczyński.

14

Skąd się wzięło tych 20 polskich powiedzeń? - Pal sześć!

Pal sześć!

Uważa się, że tak brzmiał rozkaz skierowany do kata, który miał torturować skazańca. Po otrzymaniu takiego polecenia, kat przypalał nieszczęśnika podaną liczbę razy. Zwykle nikt jednak nie dotrwał do szóstego przypalania, dlatego nie było już potrzeby zajmowania się skazańcem.

15

Skąd się wzięło tych 20 polskich powiedzeń? - Do siego roku!

Do siego roku!

Słowo ''siego'' to pochodzący jeszcze z języka prasłowiańskiego zaimek, który oznaczał ''następnego''. Powiedzenie to znaczy więc ''do następnego roku''. Dawniej zwrotu ''do siego roku!'' używano podczas Wigilii, życząc bliskim i sąsiadom, aby w dobrym zdrowiu dożyli kolejnego roku.

16

Skąd się wzięło tych 20 polskich powiedzeń? - Zbijać bąki

Zbijać bąki

Powiedzenie to ma przynajmniej dwa wyjaśnienia. Jedno z nich dotyczy ptaka. Mięso bąków nie było szczególnie wartościowe, dlatego polowanie na te ptaki uważano za czynność bezcelową i pozbawioną sensu. ''Zbijanie bąków'' było więc stratą czasu.

Drugie znaczenie wiąże się z bezsensowną zabawą. ''Zbijaniem bąków'' było puszczanie za pomocą biczyka niewielkich, wirujących zabawek. Przy odrobinie wprawy wirowanie bąka można było utrzymywać bardzo długo - ale nadal nie stawało się to bardziej wartościowe.

17

Skąd się wzięło tych 20 polskich powiedzeń? - Być nie w sosie

Być nie w sosie

Zwrot ten nawiązuje do wierzeń związanych z ludzkim ciałem. Dawniej uważano, że w organizmie człowieka znajdują się cztery płyny, które wpływają na nastrój i temperament. Były to: krew, żółć, flegma i czarna żółć. Płyny te nazywano ''humorami''.

Śluz lub płyn natomiast bardzo przypomina sos, a wiara we wpływ humorów (płynów) na samopoczucie była tak silna, że zaczęto używać takich zwrotów, jak np. ''być w dobrym/złym sosie''. Stąd ma pochodzić używane przez nas wyrażenie ''być nie w sosie''.

18

Skąd się wzięło tych 20 polskich powiedzeń? - Tu leży pies pogrzebany

Tu leży pies pogrzebany

Powiedzenie to zapożyczone zostało z języka niemieckiego i wiąże się z historią, która wydarzyła się w XVII-wiecznej Turyngii. W niebezpiecznych czasach, podczas wojny trzydziestoletniej, pewien Niemiec pragnął przekazać list swojej ukochanej, która mieszkała w odległej miejscowości. Rolę kuriera postanowił powierzyć swojemu psu o imieniu Stuczel. Pies z powodzeniem wykonał zadanie, a nawet przyniósł swojemu panu odpowiedź od adresatki.

Później Stuczel miał wielokrotnie przenosić korespondencję między kochankami, a kiedy zdechł, za wierną służbę wyprawiono mu uroczysty pogrzeb. Na jego nagrobku wyryto sentencję z fragmentem ''da liegt der Hund begraben'' (''tu leży pies pogrzebany''), który zaczął funkcjonować w języku niemieckim.

Jednak to wyjaśnienie jest tylko jednym z możliwych. Według niektórych językoznawców, ''tu leży pies pogrzebany'' odnosi się do pogańskiego zwyczaju składania żywej ofiary w celu uświęcenia miejsca budowy. Taką żywą ofiarą bywały i psy, których szczątki znajdowane są na miejscach wykopalisk archeologicznych. Ofiara ze zwierzęcia miała przebłagać duchy i zapewnić pomyślność budowy i domowników.

19

Skąd się wzięło tych 20 polskich powiedzeń? - Nudzić się jak mops

Nudzić się jak mops

Mopsy, które przybyły do Europy z Chin, były kiedyś ulubionymi pupilami arystokracji. Przebywały głównie w salonach, przez co powstało przypuszczenie, że prawdopodobnie nudzą się z powodu braku ruchu. Prawdopodobnie ma tu też znaczenie charakterystyczny, nieco melancholijny wyraz pyszczka mopsów.

20

Skąd się wzięło tych 20 polskich powiedzeń? - Nadaje się do lamusa

Nadaje się do lamusa

Słowo ''lamus'' pojawiło się w średniowieczu i początkowo oznaczało budynek gospodarczy w dworze, w którym przechowywano cenne przedmioty, jak np. zbroję. Później lamusy powstawały również w gospodarstwach chłopskich. Składowano w nich m.in. żywność i narzędzia. Z czasem słowem tym zaczęto określać pomieszczenie na stare, niepotrzebne rzeczy, czyli po prostu rupieciarnię.

Komentarze (22)
Filip z konopi, Zabłocki na mydle i nocny marek. Wszyscy używamy tych 20 powiedzeń, ale skąd się wzięły?
Zaloguj się
  • frodozbagien

    Oceniono 14 razy 12

    "filip z konopi" - wiele nauczycielek jęz. polskiego poprawiało tego filipa na Filipa, a na końcu wyrażenia kazała pisać "ii". Uczeń - bez szans, bo niechby zwrócił uwagę :(

  • frajtak

    Oceniono 7 razy 7

    'siego' oznaczało nie następnego, ale tego... to dopełniacz zaimka wskazującego 'sien'.. "do siego roku' czyli 'do tego roku'. Życzenia te dawni Polacy składali sobie W WIGILIĘ i oznaczały: "życzę ci doczekania do tego roku", czyli tego, który ma się rozpocząć parę dni po Bożym Narodzeniu. Sien rok - ten rok, sia dziewczyna - ta dziewczyna... sie lato - to lato (z połączenia tych dwóch słów powstało używane czasem i dziś latoś - czyli tego lata!)

  • smarekdarek

    Oceniono 8 razy 6

    Kiedyś czytałem, że powiedzenie "pal sześć" pochodzi od przekleństwa "pal go piekło", lub "pal go diabeł". Zabobonni ludzie nie chcieli wymawiać słowa piekło i diabeł, a że słowa mają po sześć liter, taki już skrót myślowy stosowali.

  • rskosk01

    Oceniono 6 razy 6

    A gdzie tłumaczenie "Pierwsze koty za płoty"?

  • dumacz

    Oceniono 5 razy 5

    ,,udawać Greka'' pochodzi z czasów prześladowania Żydów w Bizancjum, kiedy niektórzy podówczas udawali właśnie Greków

  • darek183

    Oceniono 8 razy 4

    Filip z Konopii to był poseł na Sejm Wielki 1788-1792, który swoim wystąpieniem wzbudził powszechny śmiech. Tak pisze Wirydianna Fiszerowa w swoich Pamiętnikach 1761-1826.

  • arek_2006

    Oceniono 3 razy 3

    Od sasa do lasa - wg dr Klosinskiej to nie ma zwiazku z nazwiskami, a z polowaniem. Uzywano go wczesniej niz Leszczynski zaistnial w historii.

  • matadore1

    Oceniono 3 razy 1

    "Mirosława Bańki" - do szkoły, pismaku!

Aby ocenić zaloguj się lub zarejestrujX